Prawo autorskie

Prawo autorskie w szkole

Słowniczek Podstawowych pojęć

Prawo autorskie – zespół praw przysługujących autorowi (twórcy) dzieła.

Autor (przedmiot prawa autorskiego) – osoba, która stworzyła utwór.

Utwór (przedmiot prawa autorskiego) każdy przejaw działalności twórczej (artystycznej, naukowej, literackiej) ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia, np. książka, fotografia, ilustracja, program komputerowy. Utworem nie są: odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania, koncepcje matematyczne, akty normatywne i ich urzędowe projekty, u rzędowe dokumenty, opublikowane opisy patentowe, proste informacje prasowe.

Autorskie prawa osobiste – są niezbywalne i nie podlegają zrzeczeniu się. Dotyczą przede wszystkim autorstwa utworu, oznaczania go swoim nazwiskiem lub udostępniania anonimowo, ale też nienaruszalności treści i formy utworu oraz nadzoru nad sposobem korzystania z niego.

Autorskie prawa majątkowe – przyznają twórcy wyłącznie prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Czas trwania ochrony praw autorskich majątkowych w Polsce wynosi 70 lat od śmierci twórcy dzieła.

Dozwolony użytek – możliwość nieodpłatnego korzystania z utworów w określonych sytuacjach, m.in. przez instytucje naukowe i oświatowe. Dozwolony użytek to również prawo do cytatu. Wyróżnia się także tzw. dozwolony użytek osobisty. Dotyczy on wykorzystywania utworu na własne potrzeby (bez publikacji) czy kopiowania go na użytek własny i bliskich sobie osób.

Cytat – powołanie się poprzez dosłowne przytoczenie, na cudzą wypowiedź lub tekst pisany, ze wskazaniem jego źródła.

Licencja – umowa zezwalająca innym na korzystanie z utworu, przy czym autor zachowuje prawa do utworu, udziela jedynie licencjonobiorcy zgody na wykorzystanie utworu w pewnym zakresie, określonym przez warunki licencji.

Domena publiczna umowna przestrzeń (obszar), gdzie funkcjonują utwory, które wyszły spod działania prawa autorskiego. Mogą z nich wtedy korzystać wszyscy, na równych prawach, bez ograniczeń i opłat.

Plagiat przedstawienie cudzego utworu jako własnego, przypisanie sobie autorstwa cudzego dzieła.

Zagadnienia ogólne

Szkoła jako instytucja oświatowa może korzystać z utworów w celach dydaktycznych (tzw. użytek szkolny) na szczególnych zasadach. Uprawnienia te mieszczą się w tzw. dozwolonym użytku publicznym – jest ustawowe zezwolenie na korzystanie z utworów dla realizacji określonych celów, np. celu dydaktycznego przez określone podmioty, tym instytucje oświatowe. Polega na wykorzystywaniu cudzego utworu (książki, artykułu, filmu, muzyki itd.) bez potrzeby uzyskania zezwolenia jego autora i bez stosownej opłaty.

Cel dydaktyczny – to „takie wykorzystywanie utworu, które związane jest z nauczaniem, czyli zamierzonym działaniem nauczyciela ukierunkowanym na wyposażenie uczniów w wiedzę i kształtowanie umiejętności.”

Zasady korzystania z utworów i ich zwielokrotniania (kopiowania) dla celów dydaktycznych:

  1. Można korzystać z całego utworu, natomiast zwielokrotnić można tylko jego fragment. Można korzystać np. z podręcznika, atlasu, mapy, utworu muzycznego, filmowego, literackiego itp. (również przy np. organizowaniu konkursów, wystaw, imprez). Zwielokrotnić można jedynie fragment tych utworów (fragment książki, filmu, mapy). W praktyce często trudno określić co jest fragmentem a co całością (np. zbiór wierszy).
  2. Można nie tylko wykorzystać fragment, np. podręcznika, książki, artykułu, ale także można go przetłumaczyć.
  3. Można korzystać z programów radiowych i telewizyjnych i je zwielokrotniać (we fragmentach) poprzez: korzystanie w czasie rzeczywistym lub po uprzednim nagraniu.
  4. Utwór można zwielokrotnić (kopiować) różnymi technikami: reprograficzną (kopia papierowa), drukowanie, digitalizacja, kopiowaniu wersji elektronicznej przy wykorzystaniu wszelkich technik, cyfrowej transmisji danych etc.
  5. Można korzystać i zwielokrotniać tylko utwory rozpowszechnione (wcześniej opublikowane) czyli nie wolno używać np. filmów przed ich premierą, książek przed publikację etc.
  6. Zakres korzystania i zwielokrotniania (czas filmu, grono odbiorców, liczba egzemplarzy etc) wyznaczony powinien być przez cel jakiemu ma służyć – nauczanie.
  7. Egzemplarze zwielokrotnione mogą być wykorzystywane wyłącznie nieodpłatnie.
  8. Zawsze trzeba podać twórcę i źródło pochodzenia utworu.
    – Korzystając np. z encyklopedii trzeba podać jej tytuł, wydawcę, miejsce i rok wydania oraz stronę.
    – Korzystając z artykułu: imię i nazwisko autora, tytuł czasopisma, rocznik, numer zeszytu, strony.
    – Korzystając z nadania, trzeba poinformować skąd pochodzi, podać nazwę organizacji radiowej lub telewizyjnej i datę nadania.
    – Wykorzystując utwór audiowizualny: podać nazwę producenta, informację o współtwórcach oraz dane o jego utrwaleniu.
    – Wykorzystując materiały z Internetu należy podać autora, stronę WWW oraz datę wersji tej strony.
  9. Należy wykorzystywać utwory w sposób możliwie najmniej uciążliwy dla ich twórców.
  10. Programy komputerowe są całkowicie wyłączone spod omawianej regulacji. Nie można z nich nawet w celach dydaktycznych korzystać a ani ich zwielokrotniać bez określonej licencji.

Powyższe uprawnienia nie obejmują możliwości zamieszczania materiałów edukacyjnych na stronie internetowej. Np. stworzona przez nauczyciela prezentacja multimedialna zawierająca utwory (obrazy, utwory muzyczne, literackie itp.) mogą być prezentowane na zajęciach na zasadach „użytku szkolnego” jednak umieszczenie jej na stronie internetowej szkoły wymaga zgody autorów tych utworów (jeśli obejmują je prawa autorskie).

INTERNET A PRAWO AUTORSKIE

Podstawowe zasady

  • Internet również podlega prawu autorskiemu.
  • Utworem może być nie tylko książka, film czy wiersz, lecz także strona internetowa.
  • Dzieła udostępniane w Internecie podlegają ochronie, tak jak każdy utwór czy przedmiot praw pokrewnych rozpowszechnione w inny sposób (np. na płycie, w kinie).
  • Umieszczenie utworu na stronach internetowych nie oznacza możliwości jego bezpłatnego kopiowania, a jedynie bezpłatną dostępność.
  • Można bezpłatnie wykorzystywać materiały dostępne w Internecie, tak jak utwory pozyskane z innych źródeł i na takich samych zasadach (w ramach użytku prywatnego lub publicznego).
  • Należy zawsze podawać autora oraz źródło, z którego dzieło zostało pozyskane (np. adres strony WWW i datę wersji strony).
  • Należy w każdym przypadku uzyskać zgodę autora na rozpowszechnianie twórczości w Internecie.
  • Rozpowszechnianie programu komputerowego (lub twórczych baz danych) w Internecie wymaga zgody podmiotu uprawnionego (np. producenta oprogramowania).
  • Zamieszczenie prezentacji multimedialnej w Internecie wymaga zgody autorów wszystkich dzieł w niej użytych.
  • Wprowadzenie do Internetu utworów lub przedmiotów praw pokrewnych bez zgody podmiotu uprawnionego może skutkować odpowiedzialnością cywilną lub karną.

BIBLIOGRAFIA

Włodarska, Iwona: O powoływaniu się na źródła. „Biblioteka Szkolne Centrum Informacji” 2010, nr 5, s.12-13.   

Woźniak, Jadwiga: Prawo autorskie. „Biblioteka w Szkole” 2011, nr 1, s. 17-18.

Skrzyński, Dariusz: Prawo autorskie w szkole, czyli…zasady eksploatacji Internetu. „Biblioteka w Szkole” 2010, nr 5, s. 8-11.

Skrzyński, Dariusz: Prawo autorskie w szkole, czyli…szczególne uprawnienia instytucji oświatowych. „Biblioteka w Szkole” 2010, nr 1, s. 6-9. 

Komentarze są wyłączone.